آغاز منطق

محققان منطق را از دو جنبه مورد بررسي قرار داده‌اند :

منطق فطري يا تكويني

يكي از آن جهت كه آدمي نخست در چه زماني منطق و انديشه را در انجام كارهاي خود به كار گرفته ، و براي رفع نيازهاي مادي و معنوي خود از آن بهره جسته است ؟ اين‌گونه منطق در اصطلاح ، منطق تكويني يا منطق فطري نام دارد . واضح و آشكار است كه نمي‌توان براي منطق فطري آغازي معين كرد ، زيرا پيدايش چنين منطقي با پيدايش انسان هم‌زمان بوده است . چرا كه متصوّر نيست كه انسان در زماني بدون انديشه و فكر به انجام كاري اقدام كرده باشد ، اين خصلت و ويژگي جزء جدا نشدني وجود انسان و فصل قريب ( اخير ) ماهيت او است [1] ، به همين دليل اطلاق انسان بر ماهيتي كه بدون انديشه و فكر است ناروا و نادرست مي‌باشد [2] .

منطق نظري يا تدويني

از جنبه ديگر بررسي محققان اين بوده است كه از چه زماني و توسط چه كسي نخستين بار قوانين منطق جمع‌آوري شده و به شكل يك علم خاص تدوين گرديده است ؟ اين منطق در اصطلاح ، منطق نظري يا منطق تدويني نام دارد .

قدر مسلم اين است كه موضوعات و مباحث منطقي پيش از ارسطو نيز وجود داشته و مورد بحث بوده است[3] : در يونان متفكراني چون پارمنيدس [4] ، زنون ، سوفسطائيان ، سقراط و افلاطون با تعريف و استدلال آشنا بوده و كم و بيش درباره قواعد منطق و ضوابط انديشه سخن گفته‌اند [5] ، در مكتب موئيسم ( كه در قرن پنجم قبل از ميلاد تأسيس شده ) متفكران چيني علاوه بر بحث از الفاظ مفرد به بحث درباره الفاظ مركب و قضيه نيز پرداخته و استنتاج يك قضيه از قضيه ديگر را مورد بحث قرارداده‌اند [6] ، در هندوستان نيز منطق لااقل داراي 23 قرن سابقه است [7] ، دكتر مفتح با استناد به كتاب نفيس رهبر خرد [8] مي‌نويسد : بعضي از دانشمندان سرچشمه منطق و فلسفه را شرق و ايران دانسته و شواهدي بر آن آورده‌اند ، از جمله ابن سينا در آغاز كتاب الحكمة المشرقية اين احتمال را بعيد نمي‌داند كه پيش از يونانيان اقوام و ملل متمدني چون چين ، هند ، ايران و برخي اقوام ديگر براي درست انديشيدن قوانيني تدوين كرده و توانسته باشند با آنها افكار درست را از نادرست جدا كنند . محمد علي فروغي در كتاب سير حكمت [9] در اروپا معتقد است كه يونانيان قديم ، مباني و اصول تمدن خود را از ملل باستاني مشرق زمين يعني مصر ، سوريه، كلده ، ايران و هندوستان دريافت نموده اند.  اما ارسطو [10] نخستين دانشمندي است كه مباحث پراكنده منطق را سر و سامان داده و با تعيين ابواب و فصول ، ضوابط فكر و انديشه ( منطق ) را يك جا گرد آورده است [11]. 

ادامه دارد ....

[1] منطق‌دانان انسان را به حد تام ( كه فراهم آمده از جنس قريب و فصل قريب است ) چنين تعريف كرده‌اند : حيوان ناطق .

[2] ابن سينا، جلد دوم منطق( ترجمه و شرح اشارات و تنبيهات)، نگارش دكتر حسن ملكشاهي، انتشارات سروش، تهران، 1367، ويرايش اول. ص11مقدمه.

[3] روش انديشه شرح منظومه منطق و رساله تاريخ منطق ، شهيد دكتر محمد مفتح ، انتشارات نور ، تهران ، مقدمه.

[4] همان ، مقدمه.

[5] جلد دوم منطق ، ص 11 مقدمه.

[6] مباني منطق ، دكتر محمد علي اژه‌اي ، انتشارات دانشگاه اصفهان ، 1372 ، اول ، ص 5و6 .

[7] همان ، ص 6 .

[8] رهبر خرد ، دكتر محمود شهابي.

[9] فروغي ، محمد علي ، سير حكمت در اروپا ، انتشارات زوار ، تهران ، 1367 ، دوم .

[10] ( ارسطاطاليس يوناني 384 – 322 قبل از ميلاد ) .

[11] جلد دوم منطق ، ص 11 مقدمه.